|
Opinia na temat doktryny bezpieczeństwa
żywnościowego Federacji Rosyjskiej
Poniżej przedstawiam opinię na temat skutków podpisania przez Prezydenta Federacji Rosyjskiej Dekretu No. 120 z dnia 30.01.2010 r.: „O zatwierdzeniu doktryny bezpieczeństwa żywnościowego FR”.
Podpisanie przez Prezydenta Miedwiediewa powyższego dekretu kończy prowadzone od ponad 10 lat prace nad doktryną bezpieczeństwa żywnościowego FR. Dopiero od 2008 roku prace prowadzone były intensywnie. Doktryna precyzuje zadania i kierunki polityki państwa dotyczące sektora rolno-spożywczego wstępnie określone w „Strategii bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej do 2020 roku” (Dekret Prezydenta FR No 537 z 12 maja 2009 roku).
Doktryna bezpieczeństwa żywnościowego FR zakłada osiągnięcie bezpieczeństwa żywnościowego za pomocą następujących działań: zapewnienie ludności stabilnego dostępu do produktów spożywczych, rozwój krajowej produkcji żywności, operatywne reagowanie na wewnętrzne i zewnętrzne zagrożenia stabilności rynku spożywczego, efektywny udział we współpracy międzynarodowej w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego.
Strategicznym celem bezpieczeństwa żywnościowego jest zapewnienie ludności dostępu do dobrej jakościowo, bezpiecznej i taniej żywności w ilościach zapewniających racjonalne normy spożycia. Przewidywany jest szybki rozwój krajowej produkcji surowców rolnych i produktów spożywczych oraz tworzenie rezerw strategicznych żywności. Dążenie do osiągnięcia bezpieczeństwa żywnościowego FR zakłada wzrost produkcji krajowej przy jednoczesnym zmniejszaniu uzależnienia od importu. Dzięki temu osiągnięta ma zostać niezależność żywnościowa Federacji Rosyjskiej.
W komentarzach z okazji podpisania w/w dekretu, rosyjscy eksperci i przedstawiciele władzy podkreślają, że rosyjski potencjał pozwala nie tylko doprowadzić do samowystarczalności żywnościowej kraju, ale i przekształcić Rosję w jednego z większych eksporterów żywności. Inne komentarze mówią jednak, że Rosji w najbliższym czasie nie uda się uniezależnić od importu produktów spożywczych.
Doktryna bezpieczeństwa żywnościowego FR określa minimalny udział produkcji rosyjskich producentów w poszczególnych sektorach wewnętrznego rynku spożywczego. Udział krajowej produkcji w całkowitym rocznym spożyciu na rynku rosyjskim powinien osiągnąć minimum:
- 95% na rynku zboża i ziemniaków,
- 90% na rynku mleka i produktów mlecznych,
- 85% na rynku mięsa i na rynku soli,
- 80% na rynku produktów rybnych, cukru i oleju roślinnego.
Wskaźniki te, zgodnie z doktryną, mają zostać osiągnięte w ciągu 4-5 lat. Dla porównania : w 2009 roku rosyjscy producenci mięsa drobiowego dostarczyli na rynek wewnętrzny około 75 % całkowitego rocznego spożycia tego produktu. 25% rynku mięsa drobiowego stanowił import.
Podpisany Dekret „O zatwierdzeniu doktryny bezpieczeństwa żywnościowego FR” jest ważnym dokumentem i jasno określa założenia aktualnej rosyjskiej polityki w stosunku do rynku rolno-spożywczego. Należy jednak pamiętać, że elementy tej polityki realizowane są już od kilku lat. Ważne znaczenie dla międzynarodowego handlu produktami spożywczymi mają zarówno wprowadzona od 1 stycznia 2010 roku nowa jednolita taryfa celna (w ramach tworzonej przez Rosję, Białoruś i Kazachstan unii celnej) jak i liczne, wprowadzane przez Rosję bariery pozataryfowe. Działania chroniące rynek wewnętrzny mają na celu zmniejszenie konkurencji ze strony zagranicznych producentów żywności oraz wspieranie krajowej produkcji produktów spożywczych. Do takich działań należy zaliczyć:
- Wprowadzenie od 2007 roku systemu kontyngentów importowych na mięso. W roku 2009 kontyngent ten wynosił: drób: 950 tys. ton, wieprzowina: 532 tys. ton, wołowina: 450 tys. ton. W związku z rozwojem krajowej produkcji drobiu i wieprzowiny oraz w związku z problemami na rynku mięsa wołowego, kontyngent importowy na mięso w roku 2010 został ustalony następująco: drób: 780 tys. ton (zmniejszenie kontyngentu o 17,9%), wieprzowina: 500 tys. ton (zmniejszenie kontyngentu o 6%), wołowina: 560 tys. ton (zwiększenie kontyngentu o 24,4%). Cło w ramach kontyngentu wynosi : na drób: 25% i nie mniej niż 0,2 EUR/kg, na wieprzowinę: 15% i nie mniej niż 0,25 EUR/kg, na wołowinę: 15% i nie mniej niż 0,2 EUR/kg. Cło poza kontyngentem wynosi : drób: 80% i nie mniej niż 0,7 EUR/kg, wieprzowina: 75% i nie mniej niż 1,5 EUR/kg, wołowina: 50% i nie mniej niż 1 EUR/kg.
- Aktywne prowadzenie polityki regulowania importu produktów spożywczych przy pomocy przepisów fitosanitarnych, sanitarnych i weterynaryjnych (decyzje Rossielchoznadzoru i Rospotriebnadzoru). Przykładem takiej polityki może być:
- Wprowadzenie obowiązku dołączania do każdej partii wybranego asortymentu produkcji pochodzenia roślinnego, eksportowanego z Polski do Federacji Rosyjskiej, certyfikatu bezpieczeństwa z wynikami badań na pestycydy, azotany i azotyny. Obowiązek powyższy dotyczy od 1 czerwca 2009: jabłek i kapusty pekińskiej, od 1 października 2009: pomidorów, truskawek i wiśni, od 1 marca 2010: gruszek. Analogiczną politykę w stosunku do szerokiej grupy produktów pochodzenia roślinnego Rosja prowadzi również wobec innych krajów,
- Wprowadzenie list eksporterów spełniających rosyjskie wymagania jakościowe i posiadających prawo eksportu swoich produktów na rynek Federacji Rosyjskiej. Listy eksporterów dotyczą produktów podlegających kontroli weterynaryjnej (mięso i produkty mięsne, mleko i produkty mleczne, produkty gotowe z udziałem mięsa, jaja, żywy drób, żywiec wołowy i wieprzowy, karmy dla zwierząt, produkty rybne itd.),
- System czasowych ograniczeń nakładanych na konkretne przedsiębiorstwa – eksporterów z list firm posiadających prawo do eksportu swojej produkcji na rynek Federacji Rosyjskiej (dotyczy produktów wymagających nadzoru weterynaryjnego).
- Zakaz od 1 stycznia 2010 importu mięsa drobiowego obrabianego roztworem chloru (dotyczy głównie importu mięsa drobiowego z USA).
Wprowadzana od 1 stycznia 2010 roku unia celna między Rosją, Białorusią i Kazachstanem, w której decydującą rolę pełni Rosja, również wydaje się być elementem polityki ochrony rynku wewnętrznego. Nowa jednolita taryfa celna w zakresie stawek celnych na produkty rolne nie zmienia znacząco struktury ceł istniejących w 2009 roku. Wyjątkiem jest cło na żywiec wieprzowy, które wzrosło od 1 stycznia 2010 z 5% do 40% (nie mniej niż 0,5 EUR/kg). Według danych z deklaracji celnych Polska w 2008 roku wyeksportowała do Rosji 5 tys. ton żywca wieprzowego, a w roku 2009 już 13,8 tys. ton. Import do Rosji żywca wieprzowego z przeznaczeniem do uboju przyjął charakter próby obejścia kontyngentu importowego na mięso wieprzowe. W związku z wprowadzeniem nowych ceł na żywiec wieprzowy w 2010 roku import tego towaru prawdopodobnie drastycznie spadnie.
W ramach jednolitej taryfy celnej Rosja zachowała możliwość, przewidzianego w doktrynie bezpieczeństwa żywnościowego FR, operatywnego reagowania na zewnętrzne zagrożenia dla rosyjskiego rynku spożywczego. Takim mechanizmem wydaje się być utworzenie listy produktów wrażliwych. Lista produktów wrażliwych utworzona została na mocy decyzji No 18 z dnia 27 listopada 2009 r. Międzypaństwowej Rady Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej (instytucja nadzorująca powstawanie unii celnej Rosji, Białorusi i Kazachstanu). Lista produktów wrażliwych w części dotyczącej produktów rolno-spożywczych zawiera 53 grupy towarowe, m.in. mięso drobiowe, wołowe i wieprzowe, kiełbasy i produkty z mięsa, ryby, mleko i produkty mleczne, jaja, rośliny żywe, orzechy, warzywa i owoce, dżemy, soki i koncentraty soków, zboża, mąkę, kasze, produkty mączne (w tym chleb), oleje roślinne, słodycze, cukier, spirytus. W decyzji No 18 określony został sposób ewentualnej zmiany stawki celnej na produkty wymienione w liście produktów wrażliwych. Zmiana taka może być dokonana wyłącznie za zgodą wszystkich uczestniczących w unii celnej państw. Biorąc pod uwagę fakt, że w Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej wiodącą rolę pełni Rosja nie można wykluczać, że zmiany takie będą dokonywane na doraźne żądanie Federacji Rosyjskiej w celu ochrony jej rynku wewnętrznego.
Trudno jednoznacznie ocenić, jakie będą skutki podpisania Dekretu „O zatwierdzeniu doktryny bezpieczeństwa żywnościowego FR” dla rozwoju eksportu polskich artykułów rolno-spożywczych do Rosji. Skutki te w dużym stopniu zależą od tego, czy i jak szybko, Rosja osiągnie zakładane w dokumencie wskaźniki samowystarczalności oraz od tego jak szybko w najbliższych latach rosnąć będzie wewnętrzny rynek artykułów spożywczych. Występujące obecnie na rynku rosyjskim wskaźniki spożycia podstawowych artykułów żywnościowych są znacząco niższe od wskaźników spożycia w krajach Unii Europejskiej. Ludność Rosji ma obecnie zapewnione dostawy mięsa, mleka i warzyw o 25% niższe niż przyjęte normy, a dostawy produktów rybnych o 45% niższe. Biorąc to pod uwagę rosyjski rynek artykułów rolno-spożywczych ma duży potencjał wzrostu w najbliższych latach. Wzrost spożycia żywności zależeć będzie jednak w dużym stopniu od wzrostu zamożności społeczeństwa.
Zakładając wzrost spożycia i trudności w osiągnięciu przyjętych w doktrynie wskaźników samowystarczalności żywnościowej, można zapewne oczekiwać, że polski eksport rolno-spożywczy w najbliższych latach wzrośnie, nawet przy stosowaniu przez Rosję barier taryfowych i pozataryfowych.
Jeżeli natomiast rynek wewnętrzny z powodu kryzysu gospodarczego znacząco nie wzrośnie, a Rosja, aktywnie stosując politykę ochrony rynku wewnętrznego, osiągnie zakładane w dokumencie wskaźniki w ciągu 4-5 lat, to należy się spodziewać większej konkurencji na rynku rosyjskim pomiędzy zagranicznymi producentami produktów spożywczych oraz stagnacji lub nawet zmniejszania się polskiego eksportu produktów spożywczych do Rosji. Obecny kryzys i ewentualna stabilizacja poziomu spożycia żywności może paradoksalnie sprzyjać Rosji w osiągnięciu zakładanych wskaźników samowystarczalności.
Rok 2009 był bardzo trudny dla rosyjskiej gospodarki, która zanotowała spadek PKB w wysokości -7,9 %. Tak duży spadek PKB jest skutkiem kryzysu finansowego i spadku cen paliw. Rosyjska gospodarka jest zależna od eksportu surowców energetycznych. Na tym tle rosyjski sektor rolny prezentował się w roku 2009 przyzwoicie: zanotował wzrost o około 0,5%. Również import artykułów rolno-spożywczych stanowił w 2009 roku jedną z nielicznych grup towarowych rosyjskiego importu odnotowującą niewielki wzrost. Tłumaczyć to można wciąż stosunkowo niskim poziomem spożycia podstawowych artykułów żywnościowych w Rosji oraz obserwowaną podczas kryzysu, również w innych krajach, tendencją do oszczędzania na wydatkach spożywczych w ostatniej kolejności. Rok 2010 również będzie bardzo trudny dla gospodarki rosyjskiej. W związku z tym trudno jest prognozować znaczący wzrost spożycia produktów żywnościowych.
Dla rozwoju eksportu polskich artykułów rolno-spożywczych istotne znaczenie będzie miała również konkurencyjność polskich produktów spożywczych w stosunku do produktów innych krajów oraz skuteczność przeprowadzanych przez polskich eksporterów, organizacje pozarządowe i instytucje państwowe działań promocyjnych i marketingowych. Istotne znaczenie mogą mieć również ewentualne polskie inwestycje w przemysł rolno-spożywczy na terenie Rosji. Inwestycje takie i częściowe wykorzystywanie polskiego surowca do produkcji artykułów rolno-spożywczych na terenie Rosji, mogą sprzyjać wzrostowi polskiego eksportu.
Podsumowując: perspektywy polskiego eksportu rolno-spożywczego do Rosji zależą od wielu czynników: wielkości rosyjskiego rynku wewnętrznego, udziału rosyjskich producentów w rynku, konkurencyjności polskich produktów spożywczych, efektywności promocji i marketingu polskich produktów, istniejących i ewentualnie wprowadzanych przez Rosję w przyszłości nowych barier taryfowych i pozataryfowych, efektywności rosyjskiej polityki osiągania bezpieczeństwa żywnościowego itd. Jednoznaczna ocena jak będzie się zmieniał polski eksport rolno-spożywczy wydaje się w obecnym momencie niemożliwa. W najbliższych latach należy się jednak spodziewać znaczącego wzrostu konkurencji na rosyjskim rynku produktów rolno-spożywczych.
Andrzej Karpiuk, Radca ds. rolnych
|